Petrol şirketlerine olağanüstü kâr vergisi gündemde
Petrol fiyatlarının 100 doları aşması enerji şirketlerinin kârını artırdı. Hükümetler, savaş kaynaklı kazançlar için olağanüstü kâr vergisini tartışıyor.
Ortadoğu’daki savaş nedeniyle petrol arzında yaşanan daralma, fiyatları 100 doların üzerine taşırken enerji şirketlerinin kârlılığını da belirgin biçimde yükseltti. Londra’da işlem gören sekiz büyük petrol şirketinin, petrol fiyatlarının bu seviyelerde seyrettiği ilk tam mali çeyrekte yaklaşık 93 milyar dolar kâr elde ettiği hesaplandı. Hükümetler ise savaş koşullarının oluşturduğu olağanüstü kazançların vergilendirilmesi için farklı modeller üzerinde çalışıyor.
Hürmüz Boğazı’ndaki arz kesintileri ve Ortadoğu’daki üretim kayıpları, ham petrol ile rafine ürün piyasalarında arz sıkışıklığına yol açtı. Petrol ve doğal gaz arzının savaş öncesi seviyelere dönmesinin zaman alması ve petrol fiyatının yaklaşık 100 dolar civarında kalması halinde, söz konusu şirketlerin yıl sonuna kadar toplam kârının 234 milyar dolara ulaşabileceği öngörülüyor.
Rafineri marjları da yükseldi
Savaşın etkisi yalnızca ham petrol üreticileriyle sınırlı kalmadı. Küresel rafineri kapasitesinin yaklaşık yüzde 6’sına denk gelen, günlük 5 milyon varillik kapasitenin ikinci çeyrekte devre dışı kaldığı tahmin ediliyor. Ham petrol arzındaki daralma benzin, motorin ve jet yakıtı fiyatlarını yukarı iterken üretime devam eden rafinerilerin fiyatlama gücünü artırdı.
Rafinerilerin maliyetleri aynı ölçüde yükselmeden gelirlerini artırması, savaş kaynaklı ekstra kazançların vergilendirilmesi tartışmasını yeniden gündeme getirdi. Bu kapsamda ülkeler, kârdan ciroya kadar farklı unsurları esas alan düzenlemeler hazırlıyor veya uygulamaya koyuyor.
Avrupa’da farklı vergi modelleri uygulanıyor
Birleşik Krallık, petrol ve doğal gaz şirketlerinin olağanüstü kazançlarını vergilendiren en kapsamlı örneklerden birini uyguluyor. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın ardından 2022’de yürürlüğe giren Energy Profits Levy kapsamında ek kazançlar vergilendiriliyor. Oran, Kasım 2024’te yüzde 38’e çıkarıldı. Mevcut vergilerle birlikte Kuzey Denizi’ndeki petrol ve gaz faaliyetlerinde efektif marjinal vergi oranı yüzde 78’e kadar ulaşıyor. Düzenlemenin 2030’a kadar yürürlükte kalması planlanırken sektör temsilcileri, yüksek verginin yeni yatırımları olumsuz etkileyebileceğini belirtiyor.
Romanya’da ise petrol ve doğal gaz üretimi, rafinaj, akaryakıt ticareti, gaz dağıtımı ve boru hattı taşımacılığını kapsayan faaliyetlerin net cirosu üzerinden yüzde 0,5 oranında vergi uygulanıyor. Bu düzenlemenin 2026 sonuna kadar sürmesi öngörülüyor.
İtalya, 2026 ve 2027 vergi dönemlerinde enerji şirketlerinin bölgesel üretim vergisi IRAP’a 2 puanlık ek yük getirdi. Hükümet, elektrik ve doğal gaz maliyetlerindeki artışın ardından enerji şirketlerinden kamuya daha fazla pay aktarılmasını ve maliyet baskısının tüketici üzerindeki etkisinin dengelenmesini hedefliyor.
Portekiz’de hükümet, petrol ve rafineri şirketlerinin 2024-2025 ortalamasını yüzde 20 aşan 2026 yılı kârlarına yüzde 33 oranında dayanışma katkısı uygulanmasını onayladı. Ancak düzenleme henüz parlamentonun onay sürecinde bulunduğu için yürürlükteki bir vergi niteliği taşımıyor.
Polonya’da ise yakıt üreten, ticaretini yapan veya ithal eden şirketlerin 2025 satış gelirlerinin yüzde 120’sini aşan bölümüne yüzde 60 oranında vergi uygulanmasını öngören teklif gündeme alındı. Alt meclisten geçen düzenleme, Senato ve cumhurbaşkanının onayını bekliyor.
Almanya, İspanya, Avusturya, İtalya, Portekiz ve Polonya, petrol şirketlerinin savaş koşullarında elde ettiği olağanüstü kazançların Avrupa Birliği genelinde vergilendirilmesini talep ediyor. Altı ülkenin maliye bakanları, konunun 18-19 Eylül’de Dublin’de yapılacak AB maliye bakanları toplantısının gündemine alınmasını istedi. Öneride, çok uluslu petrol şirketlerinin Avrupa dışındaki olağanüstü kazançlarının daha hedefli biçimde vergilendirilmesi de yer alıyor.
Türkiye ve ABD’de de tartışma sürüyor
Türkiye’de rafineri ve petrokimya sektörlerinde faaliyet gösteren şirketlerin kârlılığında da artış görüldü. Tüpraş, 2026’nın ilk yarısında ana ortaklığa ait net kârını 49,8 milyar TL’ye yükseltti. Bu sonuç, şirketin tarihindeki en yüksek ilk altı aylık net kâr olarak kayıtlara geçti.
Petkim Petrokimya Holding’in 2026’nın ikinci çeyreğindeki hasılatı 36,4 milyar TL oldu. Şirketin net kârı bir önceki çeyreğe göre yüzde 26, yıllık bazda ise yüzde 38 arttı.
Olağanüstü kâr vergisi tartışması ABD’de de gündeme geldi. Demokrat Senatör Sheldon Whitehouse ile Temsilciler Meclisi üyesi Ro Khanna’nın desteklediği tasarı, savaş öncesindeki petrol fiyatı ile mevcut fiyat arasındaki farktan doğan ek kazancı hedefliyor. Teklif, belirli büyüklüğün üzerindeki petrol üreticileri ve ithalatçılarına vergi uygulanmasını, elde edilen gelirin bir bölümünün ise düşük gelirli tüketicilere vergi iadesi olarak aktarılmasını öngörüyor. ABD petrol sektörü, böyle bir düzenlemenin yatırımları ve enerji arzını olumsuz etkileyebileceğini savunuyor.
